HET ENIGMA MARK MANDERS

 

 

* Mind Study (2010-2011)

Eind september riep Museum Voorlinden bezoekers van de tentoonstelling Mindstudy op om ‘in het geniale brein van de kunstenaar’, Mark Manders, ‘te stappen’. Hierna gingen ook recensenten ronddwalen in het brein van deze ‘internationaal beroemde kunstenaar’, met als de conclusie dat hij ‘de stille diepten van het menselijk bewustzijn’ toont of de ‘binnenwereld van een ik-figuur’ onderzoekt, maar dat zijn werk raadselachtig, zo niet totaal onbegrijpelijk is.

 

Met deze gezwollen taal klopten recensenten de roem van het enigma Manders nog eens flink op; ze waagden zich echter niet aan eigen interpretaties. De informatie die zij gaven, werd ontleend aan eerdere publicaties die voornamelijk de interviews en teksten van de kunstenaar zelf volgen. Dit gebeurt steeds vaker in de kunstwereld en ik vraag mij af hoe kunstenaars zich voelen bij zo’n mengsel van uitbundig prijzen en intellectuele luiheid.

 

Manders zal dit waarschijnlijk niet zwaar opvatten. In interviews komt hij als een bescheiden iemand over die niet op roem of raadselachtigheid uit is, maar ongehinderd ‘zijn werk’ wil maken dat hij ook graag uitlegt. Bij zijn gesprekpartners en lezers vereist dit enig hoofdbrekens, omdat de kunstenaar metaforen gebruikt. Toch is zijn houding en werk te benaderen, als daarvoor de goede context gekozen wordt. Sommigen zoeken dit bij filosofen, wier denken wel algemene kenmerken van zijn werk en kunstenaarschap kunnen verhelderen, maar niet kunnen laten zien, waarom Manders zo uitzonderlijk lijkt en waarom zijn werk zo raadselachtig overkomt. Hiervoor biedt kennis van de moderne/hedendaagse kunst en kunstenaarschap een betere context, zoals ik hier zal laten zien.

 

Vanaf het begin van de moderne kunst – van eind 19de tot en met begin 20ste eeuw – zochten beeldend kunstenaars naar nieuwe manieren van waarnemen. Zo wilden de impressionisten de werkelijkheid ‘onschuldig zien’, dus zonder kennis benaderen, terwijl de symbolisten en de abstract werkende kunstenaars de essentie van de werkelijkheid wilden ‘schouwen’. Beide strevingen veranderden de kunst, zonder hun doelen te bereiken. Het waarnemen ontwikkelt zich immers door het opdoen van ervaringen in en het verkrijgen van kennis van de werkelijkheid. ‘Onschuldig zien’ bestaat niet en ook ‘schouwen’ lukt niet, omdat we in een culturele werkelijkheid leven en niet tot ‘de ware werkelijkheid’ kunnen doordingen.

 

Opgroeiende kinderen verbazen ons soms met hoe zij dingen zien en benoemen. We zouden ook zo ‘origineel’ willen zijn, maar eenmaal de volwassenheid bereikt, hebben de contouren van de werkelijkheid al vaste vormen aangenomen. Er zijn echter ook individuen met een specifieke aanleg die hen in staat stellen om de werkelijkheid op een bijzondere manier te blijven waarnemen en te interpreteren. In westerse culturen geldt dit voor aankomende kunstenaars die hun aanleg, meestal binnen het kunstonderwijs, verder ontwikkelen. Daardoor kunnen ze een ‘dubbel leven’ gaan leiden, dus als individu in de alledaagse werkelijkheid functioneren en ook de ‘rol’ van kunstenaar binnen hun zelfgemaakte werkelijkheid spelen. 

 

Bekijken we Mark Manders op deze wijze, dan zien we dat het dubbele leven hem goed gelukt is. Hij is zich ook bewust van die dubbelheid: tijdens interviews waarschuwt hij zijn gesprekpartners dat hij nu niet als het individu, maar als de kunstenaar Mark Manders spreekt. Door de uitwerking van zijn vele mogelijkheden en bewustwording van de aard van zijn kunstenaarschap heeft hij een intrigerende, fictieve wereld kunnen opbouwen, maar hij is geen romantisch genie dat in principe een denkbeeldige figuur is.

 

Manders is geïnteresseerd in hoe mensen het denken gebruiken om de werkelijkheid vorm te geven en hij uit zijn ideeën hierover in kunstwerken en teksten met behulp van beeldende en talige metaforen. We kunnen dan ook niet in zijn brein ronddwalen, maar wel proberen om de metaforen in zijn schriftelijke en beeldende uitingen op te merken en te interpreteren. Dat dit niet eenvoudig is, komt doordat Manders betrekkelijk nieuwe metaforen maakt, terwijl we gewoonlijk dode metaforen gebruiken die al vanzelfsprekend zijn geworden. 

 

De uitingen van Manders zijn dus geen onoplosbare raadsels. Zijn werk en schrijven komen zo raadselachtig over, omdat we in een culturele werkelijkheid leven, waarvan we de beperkingen niet of nauwelijks beseffen. Voor het genieten en leren van het werk van Mark Manders moeten we ons dus inspannen om te ervaren wat kunst ons bijna toeschreeuwt: het kan altijd anders dan je denkt dat het is.

 

Katalin Herzog

Deze column is gepubliceerd in de KunstKrant, 30ste Jaargang, nr. 1, januari/februari 2026, p.11.

 

Foto: Mind Sudy bij dee Biennale in Venetië,  2013, Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported licens.

Elly Waterman